เทคนิคที่ใช้ในการสร้างชุมชนแห่งการเรียนทางรู้วิชาชีพ (PLC) ตอนที่ ๒ Storytelling

  • เทคนิคการใช้เรื่องเล่า (Storytelling)

005อีกหนึ่งเทคนิคในการใช้สร้างชุมชนแห่งการเรียนรู้วิชาชีพ (PLC) ที่สามารถนำมาใช้เป็นแนวทางสำหรับการสร้างการแลกเปลี่ยนเรียนรู้ภายในกลุ่ม ผู้ที่เข้ามามีส่วนร่วม ในครั้งนี้จะนำเสนอสาระสำคัญเกี่ยวกับความหมายของเทคนิคการใช้เรื่องเล่า (What it is) และวิธีการและขั้นตอนการใช้เทคนิคการใช้เรื่องเล่า (How to use it)  ซึ่งมีรายละเอียดดังนี้

ความหมายของเทคนิคการใช้เรื่องเล่า (What it is)

การเล่าเรื่อง (Story telling) เป็นวิถีทางในการเก็บข้อมูลที่มีลักษณะเฉพาะ เก็บรวบรวมข้อมูลโดยมีวัตถุประสงค์เพื่อทำความเข้าใจประสบการณ์และชีวิตของผู้ให้ข้อมูล ถือว่าเป็นวิธีวิทยาเรื่องเล่า (Narrative Method) ที่ให้ความสำคัญกับการศึกษาเรื่องของผู้ให้ข้อมูลผ่านวิธีการเล่าเรื่อง ให้ความสำคัญกับเสียงและประสบการณ์ที่ผ่านการเล่าเรื่องโดยผู้ให้ข้อมูล ทำให้ผู้วิจัยทราบและรับรู้ถึงชีวิตของผู้ให้ข้อมูล การเรื่องเล่าจึงเป็นวิถีที่ทำให้เกิดการค้นพบ ค้นหา และความหมายของเรื่องที่ผู้วิจัยต้องการศึกษาจากผู้ให้ข้อมูล การประยุกต์ใช้เรื่องเล่าจึงต้องมีการประยุกต์ใช้และศึกษาอย่างเป็นองค์รวมโดยไม่ละทิ้ง เพิกเฉย ต่อรายละเอียดต่างๆที่ปรากฏในเรื่องเล่านั้น นอกจากนี้ยังมีประเด็นที่ต้องให้ความสำคัญคือ ผู้ให้ข้อมูลทุกคนจะต้องเล่าเรื่องของตัวเองในภาษาของตน ภาษาเป็นพลังในการจัดระบบเรื่องเล่า และเป็นแม่พิมพ์ของเรื่องเล่า เรื่องเล่ามีความแตกต่างหลากหลายขึ้นอยู่กับลักษณะเฉพาะของผู้เล่าแต่ละบุคคล การวิเคราะห์เรื่องเล่าจึงต้องวิเคราะห์ผ่านโครงสร้างของภาษาที่ใช้ รูปแบบในการเล่าเรื่องมิได้เพียงสะท้อนลักษณะเฉพาะของผู้เล่าเท่านั้น โครงสร้างของเรื่องเล่าเองยังสามารถแสดงถึงสถานภาพ ความสัมพันธ์ระหว่างบุคคล มุมมองต่อภาษา ตัวตน และโลกของผู้เล่าเรื่องได้ด้วย

จากที่กล่าวมาข้างต้นจะเห็นได้ว่า เรื่องที่ใช้ในการเล่าในที่นี้หมายถึงเรื่องเล่าเกี่ยวกับประสบการณ์ชีวิต การที่ผู้เล่านำประสบการณ์ของตนมาเล่านั้น ทำให้ผู้เล่ามีอำนาจในการต่อรอง เนื่องจากความเชื่อที่ว่า การเล่าเรื่องของตนเอง ไม่มีใครรู้ดีไปกว่าผู้เล่า เรื่องเล่ายังเป็นสิ่งที่อยู่ในชีวิตประจำวันที่เราได้ปฏิบัติในทุกวัน การเล่าเรื่องผู้เล่าถือเป็นองค์ประธานที่ไม่สามารถแยกอารมณ์ ความรู้สึก ทัศนคติจากสิ่งที่เล่า เรื่องเล่าถูกประกอบสร้างจากมิติของเวลา ภูมิศาสตร์ การเมือง วัฒนธรรม และสังคม ซึ่งสิ่งเหล่านี้ก่อให้เกิดรูปแบบของการเล่าเรื่องที่แตกต่างกันออกไป เรื่องเล่าจึงทำหน้าที่ตอบโต้และเปิดเผยให้เห็นถึงกลไกการทำงานของระบบโครงสร้างทางสังคมที่ครอบงำปัจเจกนั้นๆอยู่ ซึ่งผู้เล่าได้แสดงออกมาในเนื้อหาเหล่านั้น ดังที่ Robert Atkinson(1998 อ้างใน กิติพัฒน์ นนทปัทมะดุลย์ ,2552) ได้กล่าวใน Contexts and Use of Life Stories ว่าเรื่องเล่าหรือการศึกษาประวัติชีวิตนั้น ความสำคัญอยู่ที่ความพยามยามทำความเข้าใจตำแหน่งของผู้อื่นในชีวิต หรือการอธิบายตัวเองที่สัมพันธ์กับคนอื่น เพื่อให้เสียงเหล่านั้นเป็นที่ได้ยิน เพื่อให้ผู้เล่าได้พูดเพื่อตนเองและพูดเกี่ยวกับตนเองก่อน Atkinson เชื่อว่าหากเราต้องการรู้จักประสบการณ์และทัศนะของปัจเจกบุคคล หนทางที่ดีที่สุดคือการฟังเจ้าของเสียงนั้น ดังนั้นในการเล่าเรื่องจึงควรจะเล่าจากถ้อยคำของเจ้าของเรื่องเอง ในแง่นี้ผู้เล่าจึงเป็นผู้ตีความคนแรก ผ่านการสร้างความจริงส่วนตัว และเรื่องที่เล่า ส่วนผู้ศึกษาก็คือผู้ที่เข้าไปเรียนรู้จากสิ่งที่ต้องการ (กิติพัฒน์ นนทปัทมะดุลย์ ,2552)

อย่างไรก็ดี แม้ว่าการใช้เทคนิคการเล่าเรื่องนั้น ผู้เล่าเรื่องจะเป็นผู้ที่มีความสำคัญมากที่สุด แต่หากผู้ใช้เทคนิคดังกล่าวขาดทักษะที่สำคัญในการใช้เทคนิคการเล่าเรื่องนั้น ก็อาจส่งผลความสมบูรณ์ของเรื่องเล่าตามที่ผู้วิจัยต้องการคำตอบมาเพื่อตอบคำถามในการศึกษา ดังนั้น ผู้วิจัยที่ใช้เทคนิคการเล่าเรื่องควรมีทักษะที่สำคัญในการดำเนินการดังนี้ (Barbara Czarniawska, 2004 อ้างใน กิติพัฒน์ นนทปัทมะดุลย์ ,2552)) ดังนี้ (1) ทักษะการสังเกตการสร้างเรื่องราวที่เกิดขึ้น ต้องมีทักษะการจำแนกความแตกต่างระหว่างเรื่องราวในฐานะสิ่งที่เกิดขึ้นไล่เรียงไปตามระยะเวลา (Chronological accounts) และเรื่องราวในฐานะที่เป็นเรื่องเล่าที่มีการกำหนดโครงเรื่อง (Emplotted narratives) ทั้งนี้ การทำความเข้าใจกับเรื่องราวที่เกิดขึ้นอย่างไล่เรียงไปตามเวลาปฏิทินนั้นมีลักษณะเป็นการย้อนนึกไปในอดีต (retrospective process) แต่ทว่า ไม่ได้แสดงให้เห็นว่า เหตุการณ์ต่างๆ ที่เกิดขึ้นนั้นร้อยรัดเข้าด้วยกัน ในลักษณะของเรื่องเล่ากันได้อย่างไร (2) ทักษะการสัมภาษณ์ การสัมภาษณ์เป็นการที่คนสองคนมาแสวงหาความรู้ร่วมกันและทำความเข้าใจต่อกันโดยอาศัยบทสนทนาที่เป็นบทสนทนาอันแสนธรรมดาอย่างที่สุด การสัมภาษณ์เป็นเสมือนการปฏิสังสรรค์และเป็นพื้นที่แห่งการผลิตเรื่องเล่าให้เกิดขึ้น โดยนำทฤษฎีปฏิสัมพันธ์สัญลักษณ์ (Symbolic interactionism) มาเป็นฐานคิดในการสัมภาษณ์ของนักวิจัยแนวเรื่องเล่า (3) ทักษะการทำความเข้าใจการหลีกเลี่ยงชี้แจงเหตุผลของคู่สนทนา ผู้วิจัยไม่ต้องชี้แจงเหตุผลอะไร เมื่อเรามีพันธะอยู่กับพฤติกรรมการกระทำที่เกิดขึ้นเป็นประจำ และการกระทำนั้นสอดคล้องกับสภาพแวดล้อมทางวัฒนธรรมที่ให้การยอมรับต่อพฤติกรรมนั้นๆ  (4) ทักษะการตีความเรื่องราว (Interpret the stories: what do they say?) (5) ทักษะการวิเคราะห์เรื่องราว (Analyze the stories: how do they say?) หรือการอ่านเรื่องเล่า (Reading narratives) เป็นการวิเคราะห์และการตีความหมายเรื่องราวที่คู่สนทนาได้พูดคุยกับนักวิจัย ได้พัฒนา “การตีความสามระดับ” (Hermeneutic triad) ขึ้นมาเป็นเครื่องมือช่วยในการจำแนกแยกแยะและวิเคราะห์ตีความเรื่องราวของนักวิจัยแนวเรื่องเล่า คือ การสร้างความกระจ่างชัด (Explication) การอภิปรายความ (Explanation) และการสำรวจค้น (Exploration) (6) ทักษะการรื้อสร้างเรื่องราว (Deconstruct the stories: unmake them) คือการถอดความให้เห็นตรรกะที่มีความหมายอันขัดแย้งกัน (7) ทักษะการสร้างเรื่อง (Put your own story) และ (8) ทักษะการแยกแยะ/เชื่อมโยงกับเรื่องราวอื่นๆ (Set it against/together with other stories)

ขั้นตอนการใช้เทคนิคการใช้เรื่องเล่า (How to use it) 

006ในการศึกษาที่ใช้เรื่องเล่าในการศึกษามักเน้นความหมายของภาษา (Narrative semantics) โดยเน้นแนวเรื่องเล่าที่รวมศูนย์ความสนใจอยู่ที่เนื้อหา (contents) อันมากมายของเรื่องเล่าที่เชื่อมโยงกับประสบการณ์ของบุคคลผู้เล่าเรื่องเป็นสำคัญ ใช้เทคนิคการวิเคราะห์เนื้อหาที่มีมาตรฐาน (Standard content-analytic techniques) ในการวิเคราะห์เรื่องราว หรือสิ่งที่นักวิจัยเก็บรวบรวมในลักษณะของเรื่องเล่า เช่น การถามด้วยคำถามที่เปิดให้ผู้ตอบเล่าเรื่องราว การวิจัยแนวเรื่องเล่าที่เน้นความหมายของภาษาหรือความหมายของเรื่องเล่า บางครั้งเรียกว่า การวิจัยเรื่องเล่าที่มีศูนย์กลางอยู่ที่ประสบการณ์ (experience-centred narrative research) (Wendy Patterson, 2008 อ้างใน กิติพัฒน์ นนทปัทมะดุลย์, 2552) โดยมีขั้นตอนในการดำเนินการที่สำคัญ ดังต่อไปนี้ คือ

1. การสร้างสัมพันธภาพระหว่างสมาชิกในกลุ่มและผู้เล่าเรื่อง โดย Facilitator อธิบายวัตถุประสงค์ในการศึกษา สิ่งที่ต้องการศึกษาหรือต้องการให้เล่าแก่ผู้ให้ข้อมูลและแจ้งการพิทักษ์สิทธิ์แก่ผู้ให้ข้อมูลที่ผู้ให้ข้อมูลไม่ต้องการให้เปิดเผย เช่น ชื่อนามสกุล

2. ให้ผู้ให้ข้อมูลเล่าเรื่องจากจากประสบการณ์และนำถ้อยคำที่มีการพูดออกมา ไปสู่การเรียบเรียงเป็นตัวบทลายลักษณ์อักษร ตรวจสอบว่ามีความครบถ้วนและน่าเชื่อถือได้ เพียงไร โดยในการเล่าเรื่อง ผู้เล่าเรื่องตามวัตถุประสงค์การศึกษาโดยในเรื่องเล่าแต่ละเรื่อง ประกอบด้วยองค์ประกอบสำคัญดังต่อไปนี้ (Eric Miller,2011)

1) ตัวละครในเรื่องเล่า (Characters) มีใครบ้าง
2) สถานที่ (Place)
3) เวลา (Time) : ต่อเนื่อง หรือ ก้าวข้ามเหตุการณ์ที่เกิดขึ้น
4) เค้าโครงเรื่อง (Storyline or Plot)
5) องค์ประกอบทางประสาทสัมผัส (Sensory Elements) : กลิ่น รส สี พื้นผิวและอื่น ๆ
6) วัตถุ (Objects) : เช่น เครื่องแต่งกาย ของใช้
7) ลักษณะทางกายภาพและทัศนคติของตัวละคร (Physical gestures, and attitudes)
8) อารมณ์ความรู้สึกในเรื่อง (Emotions in the story) : ตัวละคร ผู้เล่าและผู้ฟัง
9) มุมมองของผู้เล่าเรื่อง (Narrator’s Point of View) : ใครเป็นคนเล่า? เป็นเรื่องราวที่ถูกบอกโดยตัวละครในเรื่องนี้หรือไม่?
10) โทนเสียงและลักษณะเสียงของผู้เล่า (Narrator’s Tone of Voice,Style) : สบายๆ เป็นทางการ อื่นๆ
11) ใจความสำคัญของเรื่อง (Theme) : ความหมาย , ศีลธรรม, ข้อความ, ความคิดองค์ประกอบข้อนี้ได้มาจากการวิเคราะห์ สรุปจากองค์ประกอบที่ 1 -10

3. ตีความหมายจากเรื่องเล่านั้น

ตัวอย่าง : โครงสร้างของเรื่องเล่าที่ดีจะมี 9 องค์ประกอบ และมี 5 ประเด็นที่ควรเล่าเรื่องไปพร้อมๆ กัน เริ่มจาก    1  ⇒  2 + 3  ⇒  4 + 5 + 6  ⇒  7 + 8 และ 9 ตามลำดับ

006

 แนวคำถามสำหรับการเล่าเรื่อง

1. เมื่อไหร่ (เรื่องที่ท่านกำลังจะเล่าที่นี้เกิดขึ้นเมื่อไหร่)
2. ที่ไหน (เรื่องนี้เกิดขึ้นที่ไหน)
3. ใคร (เรื่องนี้เกิดขึ้นระหว่างใครกับใคร)
4.  อะไร (ท่านทำอะไร)
5. การโต้ตอบ (มีการโต้ตอบอย่างไร)
6. ความรู้สึก (ท่านมีความรู้สึกอย่างไร)
7. การกระทำ (ท่านมีกระบวนการอย่างไรบ้าง)
8. ผลลัพธ์ (ผลลัพธ์ที่เกิดขึ้นเป็นอย่างไร)
9. การเปลี่ยนแปลง (เกิดการเปลี่ยนแปลงอย่างไร)


เอกสารอ้างอิง

  • ประเวศ วะสี และคณะ. (2547). ธรรมชาติของสรรพสิ่ง: การเข้าถึง ความจริงทั้งหมด. กรุงเทพฯ: ร่วมด้วยช่วยกัน.
  • พระธรรมปิฎก (ป.อ.ปยุต.โต). (2542). เพื่อชุมชนแห่งการศึกษาและ บรรยากาศทางวิชาการ (คุณธรรมของครูอาจารย์และ ผู้บริหาร). กรุงเทพฯ: มูลนิธิพุทธธรรม.
  • วิจารณ์ พานิช. (2554). วิถีสร้างการเรียนรู้เพื่อศิษย์ในศตวรรษที่ 21. กรุงเทพฯ: ตถาตาพลับลิเคชั่นจําากัด.
  • สุรพล ธรรมร่มดี, ทัศนีย์ จันอินทร์, และคงกฤช ไตรยวงค์. (2553).อาศรมศิลป์วิจัย: การวิจัยและพัฒนาชุมชนแห่งการเรียนรู้ แนวจิตตปัญญา. โครงการเอกสารวิชาการการเรียนรู้สู่ การเปลี่ยนแปลง ลําดับที่ 8. นครปฐม: เอมี่ เอ็นเตอร์ไพรส์ จํากัด.
  • Stoehr, J., Banks, M., & Allen, L.  (2011).  PLCs, DI, & RTI: A Tapestry  for school change.
    Thousand Oakes, California: Crowin.
  • Senge, P. M. (1990). The Fifth Discipline: The Art and Practice of the Learning Organization.
    Doubleday, New York, NY: MCB UP Ltd.
  • Senge, P. M., N. Cambron-McCabe, T. Lucas, A. Kleiner, J.Dutton, & B. Smith. (2000).
    Schools that Learn:A Fifth Discipline Fieldbook for Educators, Parents, and Everyone Who Cares about Education. New York: Doubleday.
  • ภาพประกอบสวยๆ จาก http://www.freepik.com
Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s